Lan-os

Igua nin makonswelong tataramon sa Caramoan na sa paglibot-libot ko sa bilog na Rehiyon kan Bikol (herak nin diyos naabot ko na an anom na probinsya kaini), nunca ko nanuparan — lan-os.  Magtaas na sana tabi kamo nin kamot kun igua man saindo kan terminong ini, huli ta ngonyan, sasabihon ko na ini propyong Caramoanon.

Lan-os an apod sa tawong makalwag o masinuba-suba. Su ito bagang komedyante. Su ito bagang kada bukas kan nguso igua nin dulot na konswelo.  Lan-os an tawong midbid sa saiyang labi-labing “sense of humor.”

Sa namundagan kong baryo kan Ili sa Caramoan, dakol kan mga siring kaining tawo.  Sa mga tiyuon ko pa sana, dakol na an lan-os.  Laen pa diyan su mga gurang na bantugan na sa kalan-osan ninda.  Su mga nanreregalo nin lemonsito sa kasalan, su nagpapatos nin (dai ko na sabihon ta baka may nagkakakan) buda padarha sa kataning na harong, su may mga pausong tataramon asin kadakol pa.

May pambihirang konswelo man an Caramoanon.  Sabihon ta pang bako sana man sa Caramoan kundi sa pagtaraid na banwa sa Caramoan Peninsula asin sa kahampang na pampang sa Catanduanes matatagbuan an konswelong ini. Alagad hagad kong paonrahan nindo ako sa pagbalangibog na ekspresyon nin Caramoanon an “Abo!” kun igua nin paghanga o pagngalas, “Inay!” kun may takot, “Ati!” kun igua nin disgusto.  Ini mga ekspresyon na nagdudulot kangingisihan sa ibang mga nakakadangog na Bikolano, lalo kun minalataw an samong pagkabokales (ultimong ang samong punto ginigikanan nin mga kalan-osan).

Laen pa kaan su mga pausong termino.  Laen pa su mga kantang “usmak”.  Laen man siempre su “wholesome.”  Laen pa su mga bansag na bantog sa banwa.  Laen pa su pormal na tirigsikan na dawa ngani napapara na sa mga henerasyon ngonyan, madadangog pa sa nagkakapirang gurang.  Alagad an lan-os, kaito pa man, bako sanang kangingisihan na puro duros an dara.  An lan-os may laog kun nataram, may pahiwatig kun nahirô.

May sarong istorya:  sa sarong lado kan Poblacion, igua nin tinampong may dakulang labot.  Nag-init, nag-uran, nagkasal duwang gurang. Nagbaha.  An labot, nagparadakula.  Mala, garo na danaw-danaw sa tahaw kan tinampo su labot. Ta malang may laboy man sa irarom kan labot, an ginibo kan lan-os, tinanuman nin kangkong an labot, sa kaugmahan kan nag-aaraging motorista. Nom.

An turismo sa Caramoan, tiggikanan man nin kangingisihan—malanit na kangingisihan.  An suba na dai na lamang nakatana nin malasugi an Caramoan bakong suba-suba huli ta ini nagpapahiling na an presyo kan malasugi dai na kaya kan ordinaryong Caramoanon. Hadaw?  Ta entiro nang presyong pan- turista an mga barakalon sa samong banwa. Orig, baka, manok, sira. Ultimo sira! Nasa ngângaan kami kan dagat alagad kamahal kan sira sa samong banwa!  Sabi kan lan-os, hale pa kayang Calabanga an sira samuya.  Lintian na ngirisi kan mga lan-os sa ironiyang ini.

Mientrastanto, igua nin grupo na an sabi, bantay daa sinda kan kapalibutan.  An ideya kan pagbantay, gabos na aktibidad na manonongod sa paggamit kan mga recurso dapat ihagad nin permiso sainda.

Katakod kaiyan, huni an sarong istorya:  Igua daang sarong tawo na may darang pirang sakong oring na bagol.  Boot niyang itinda sa centro an oring. Alagad, sinitar siya kan mga bantay ta dai daa siya nin permit.  Abo! Bagol baga an.  Malalapa man sana an. Marhay ngani ta inuring para mapakinabangan man kan mga Caramoanon na daing pambakal nin sheleyn.  Marhay na man panturutagubhang sa pangangaipuhan kan para-oring. Marhay na an ta dai pag-istaran nin namok an mga hamagan na bagol. Para bagol, hahagadan pa permit!  Inay!  Di iyo, sa madaling sabi, nag-uli su kag-oring, grabeng gumod-gumod.

Tighuruharampangan kan mga lan-os an istoryang ini, todo an ngirisi, sabay piling-piling. Hapot kan sarong gurang na lan-os, pano daa an, ultimo pako hahagadan pa nin permit? Pano an ragpa? Balâ na panggatong?  Mga tangko na niyog, pili, kayo? Bayawas, kurumbot, natong? Basta hali sa kabubuldan, hale sa karaan, dapat may permiso?  Nagparalaba an iristoryahan kaka-enumerar kan mga bagay na makukua sa kalikasan asin dapat ihagad permiso sa mga “maybantay” daa kaini.  Nagkaburua nin uruk-ukan su mga lan-os.

An lan-os an nagtaram na an medyo malalang kamatean sa samong hospital tigreresetahan nin “Larga”  (duman ka magpabulong sa Naga). An lan-os an nagbilang kan mga gamit na condom na winalat kan mga dayuhan na nagshooting nin Survivor sa Gota.  An lan-os an nagpusngak kan nagtugâ sa entablado an mga pulitiko.  An lan-os an nagkuspa kan dineklara sindang mga ganador.

Sige an pangisi kan mga lan-os.  Mientras nagsusuba, sige an karagaw-kagaw payo.  Sige man an ngirisi kan Caramoanon , sabay huruhapihap kan tulak.

Si Ma. Cecilia de la Rosa miembro nin Kataga, organisasyon nin mga parasurat sa Pilipinas.  Nataw-an nin honra an saiyang mga tula sa Talaang Ginto 2013 (Honorable Mention) kan Komisyon sa Wikang Filipino asin SP Lopez Literary Competition 2012 kan University of the Philippines System. Naging fellow siya sa Palihang Rogelio Sicat 5.

Pinangaki sa Caramoan, Camarines Sur, nagdakula sa Ciudad nin Naga, alagad naggugurang na sa Metro Manila.

Mayong ibang kaogmahan an tawong ini kundi an aki niyang si Timang asin an Rawitdawit.

Advertisements